Θεολογική Οικολογία

Το πιο βασικό ερώτημα, η απάντηση του οποίου καθορίζει τη σχέση μεταξύ ανθρώπου και φύσης με την πλανητική έννοια είναι: Στο ερώτημα απαντά με θεολογική σαφήνεια ο Απόστολος Νικολαΐδης, ο οποίος στο βιβλίο του "Από τη Γένεση στην Γενετική" γράφει: "Όπως κάθε θρησκεία και ο Χριστιανισμός διακηρύσσει την αντίληψη ότι ο φυσικός κόσμος, όπως και ο άνθρωπος, δεν είναι ιδιοκτησία του ανθρώπου, αλλά δημιούργημα του Θεού: Του Κυρίου η γη και το πλήρωμα αυτής. Αυτός μοιράζει τα αγαθά της, ορίζει τους φυσικούς νόμους και την κάνει να καρποφορεί. Αυτός έθεσε και τον άνθρωπο κύριο και διαχειριστή της κτίσης".

Ο Αναστάσιος Μαράς αναφέρει ότι: "ο Μάξιμος ο Ομολογητής θεάται μέσα στην κτίση την εικόνα του Θεού, διαμέσου της οποίας ο άνθρωπος γνωρίζει το Δημιουργό. Αυτή είναι η φυσική αποκάλυψη που οδηγεί τον άνθρωπο σε μια ορθή θεώρηση της κτίσης και η οποία τον κατευθύνει ακολούθως στην επίγνωση του δημιουργού Θεού".

Πρώτιστο στοιχείο, χαρακτηριστικό της Ορθοδόξου θεολογίας, είναι ότι ο κόσμος, ως δημιούργημα του Θεού, και μάλιστα "εκ του μηδενός", αποτελεί κτίσιν και δωρεάν του προς τον άνθρωπο, "εργάζεσθαι και φυλάσσειν αυτόν" (Γεν. 2, 15), και σε καμιά περίπτωση ιδιοκτησία του ανθρώπου. Όπως "Ο άνθρωπος είναι φροντιστής και φύλακας του κήπου της Εδέμ, της πρωτοτυπικής βιβλικής εικόνας της φύσεως προτού ακόμα επαναστήσει (Γεν. 2, 15). Βρίσκεται σε σχέση άρρηκτη με τα ζώα και τα φυτά. Ονοματοδεί και η ενέργεια του αυτή συνδέει παντοτεινά το Δημιουργό, τον άνθρωπο και τα δημιουργήματα".

Οι πρώτες ανησυχίες και γόνιμες πρωτοβουλίες του Οικουμενικού Πατριαρχείου για το λεγόμενο "Οικολογικό Ζήτημα" εκδηλώθηκαν αρχικώς κατά την "Γ' Προσυνοδική Πανορθόδοξη Διάσκεψη" που πραγματοποιήθηκε κατά το έτος 1986 στη Γενεύη υπό την προεδρία του εκπροσώπου του Οικουμενικού Πατριαρχείου. Στη συνέχεια ακολούθησαν διάφορα Διορθόδοξα Οικολογικά Συνέδρια στη Σόφια (1987), στην Πάτμο (1988) και στο Μινσκ (1988).

Σε σχετικό άρθρο του, ο τότε Αρχιγραμματέας της Αγίας και Ιεράς Συνόδου του Οικουμενικού Πατριαρχείου και νυν Αρχιεπίσκοπου Αμερικής Ελπιδοφόρου, ανέφερε ότι προάγγελος του πρωταγωνιστικού ρόλου του Οικουμενικού Πατριαρχείου στο ζήτημα αυτό ήταν η χριστουγεννιάτικη Εγκύκλιος του Πατριάρχη Δημητρίου του έτους 1988. Σε συνέχεια της Εγκυκλίου εκείνης ύστερα από πρόταση του Οικουμενικού Πατριάρχη Δημητρίου, η Αγία και Ιερά Σύνοδος του Οικουμενικού Πατριαρχείου αφιέρωσε την 1η Σεπτεμβρίου εκάστου έτους (εορτή του Ινδίκτου), στην προστασία του φυσικού περιβάλλοντος (Συνοδική Απόφαση της 6ης Ιουνίου, 1989).

Τον Σεπτέμβριο του 1989 ο Οικουμενικός Πατριάρχης Δημήτριος απεύθυνε το πρώτο εγκύκλιο Μήνυμά του καθιερώνοντας με αυτόν τον τρόπο την λεγομένη "Οικολογική Θεολογία" ή "Θεολογική Οικολογία", δηλαδή την Ορθόδοξη θεολογική προσέγγιση και θεώρηση του "οικολογικού ζητήματος", που έχει ως στόχο την αφύπνιση των συνειδήσεων για την προστασία όλης της κτιστής δημιουργίας, η οποία "στενάζει" λόγω του ακόρεστου και άπληστου σύγχρονου ανθρώπου που διακρίνεται για τον άκρατο καταναλωτισμό και τον εγωιστικό ατομικό υλικό ευδαιμονισμό του. Έκτοτε, κάθε 1η Σεπτεμβρίου, ο εκάστοτε Οικουμενικός Πατριάρχης, απευθύνεται στον λαό και τους πολιτικούς ηγέτες όλου του κόσμου καθώς και θρησκευτικούς ηγέτες, καλώντας τους σε ευαισθητοποίηση και συμπόρευση για την προστασία του περιβάλλοντος.

Από το 1991 και εντεύθεν ο σημερινός Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος συνεχίζει τις περιβαλλοντικές του δράσεις στη βάση πάντα της Αγίας Γραφής και της Ιερής Παράδοσης της Εκκλησίας. Δεν είναι ευκαταφρόνητο το γεγονός ότι το 1997 η παγκόσμια κοινότητα εκτιμώντας τις οικολογικές του δράσεις διά στόματος Al Gore, Αντιπροέδρου ΗΠΑ, τον ονόμασε Πράσινο Πατριάρχη "Green Patriarch".

Ο Οικουμενικός Πατριάρχης αναφέρει χαρακτηριστικά: "Ο άνθρωπος είναι οικονόμος και διαχειριστής της κτίσης και δεν έχει το δικαίωμα να την χρησιμοποιεί κατά το δοκούν, πόσο μάλλον να την καταστρέφει. Ο κόσμος, κατά τους Πατέρες της Εκκλησίας, αποτελεί ενότητα όντων, τα οποία έχουν έκαστον τον ίδιον "λόγον", οι δε "λόγοι των όντων", όπως τους αποκαλεί ο Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής, συνιστούν ενιαίον σύνολον, μίαν αρμονίαν, ένα "κόσμον". Η κοσμολογία των Πατέρων της Εκκλησίας δεν επιτρέπει, συνεπώς, καμιά υποτίμηση του φυσικού κόσμου από τον άνθρωπο. Ο Οικουμενικός Πατριάρχης επισημαίνει επίσης ότι: "Η λογικότητα του ανθρώπου, δεν υπονοεί ότι τα άλλα όντα στερούνται λόγου ύπαρξης. Ως δημιουργήματα του Θεού, όλα τα όντα έχουν το δικό τους "λόγον" εντός του Λόγου του Θεού, μέσα στον οποίο ενώνονται και συνυπάρχουν με αρμονία".

Η οικουμενική προσπάθεια του Πατριαρχείου στόχο έχει να ευαισθητοποιήσει κυρίως τους νέους για την προστασία του φυσικού περιβάλλοντος μέσω της διοργάνωσης διεθνών και διαθρησκειακών οικολογικών συμποσίων στα οποία καλούνται να συμμετάσχουν όχι μόνο Χριστιανοί (ορθόδοξοι ή μη), αλλά και άνθρωποι από διάφορα θρησκεύματα ή με διαφορετικές αντιλήψεις περί θρησκείας, δημιουργώντας κοινό βήμα συμπόρευσης για την οικολογία, γεγονός το οποίο αποτελεί αναγκαιότητα όταν πρόκειται για θέματα πλανητικής κλίμακας.

Κατά τον αείμνηστο Χρήστο Γιανναρά: "Το οικολογικό λεγόμενο πρόβλημα, είναι οργανικό γέννημα συγκεκριμένου πολιτισμού, δηλαδή γενικευμένου τρόπου του βίου: του καταναλωτικού τρόπου. Καταναλωτισμός δεν σημαίνει απλώς βουλιμική συμπεριφορά, αλλά "στάση" ζωής. Ο άνθρωπος της καταναλωτικής "στάσης" ταυτίζει τη ζωή, με την ανάγκη και απαίτηση ιδιοποίησης, κατοχής, κυριαρχίας. Δεν ξέρει να κοινωνεί, να μοιράζεται, δεν υποπτεύεται τη χαρά της αυθυπέρβασης, της αυτοπροσφοράς, την ερωτική ανιδιοτέλεια". Ως εκ τούτου δεν πρέπει να αγνοείται ούτε να παραβλέπεται το γεγονός ότι η οικολογική κρίση είναι στην ουσία της και στη γενεσιουργό αιτία της κρίσης, πνευματική και ηθική.

Σοβαρό ρόλο στην αντιμετώπιση αυτής της κρίσης έχουν να διαδραματίσουν τα κράτη, τα οργανωμένα σύνολα συμπεριλαμβανομένης της εκκλησίας και οι πολίτες. Κανείς δεν πρέπει να εξαιρεί τον εαυτόν του από αυτήν την προσπάθεια η οποία πρέπει να είναι συλλογική και συνάμα πνευματική.

Ιωάννα Παναγιώτου

*Βιολόγος, ΜΒΑ, ΜΑ, COO Πανεπιστημίου Λεμεσού